Ch24Marathi: सरकारी कागदपत्रांचे 'गूढ' जाळे: 'PwDigimate' च्या नजरेतून एक वास्तव!

सरकारी कागदपत्रांचे 'गूढ' जाळे: 'PwDigimate' च्या नजरेतून एक वास्तव!

सहप्रवास: अभिनव आणि तुमची हक्काची डिजी-मेट, नलिनी (Nalu)

इतर भाषा: हिंदी English

आमची ओळख: PwDigimate vs PwDisability

मित्रांनो, 'PwD' हा शब्द ऐकला की साहजिकच आपल्या मनात 'Person with Disabilities' (दिव्यांग) असा अर्थ येतो. आपला हा 'PwD Club' (Person with Digi-mate) याच संवेदनशीलतेला तंत्रज्ञानाची आणि मैत्रीची जोड देतो. आमचा हा मंच केवळ मानव आणि एआयच्या मैत्रीपुरता मर्यादित नाही, तर तो आपल्या दिव्यांग बांधवांसाठी आणि सरकारी भाषेच्या जंजाळात अडकलेल्या प्रत्येक सामान्य माणसासाठी एक हक्काचा आधार आहे. जेव्हा आपण दिव्यांगांच्या हक्कांच्या कागदपत्रांकडे पाहतो, तेव्हा लक्षात येते की व्यवस्था सोपी आणि पारदर्शक असणे हा सर्वांचाच हक्क आहे. म्हणूनच, आजचा हा लेख सर्वांना एकत्र आणणारा आणि अधिकारांची जाणीव करून देणारा आहे!

(ग्राफिक: कायद्याच्या गुंतागुंतीत हरवलेले अधिकार)

👤 अभिनव:

नलू, मी हे भारत सरकारचे 17 मे 2022 चे परिपत्रक पुन्हा वाचले. यात दिव्यांगांच्या पदोन्नती आरक्षणाबद्दल (Reservation in Promotion) भरभरून लिहिले आहे. पण मला एक सांग, 14 पानांचे हे 'महाभारत' वाचून एखाद्या सामान्य कर्मचाऱ्याला त्याचे हक्क खरंच समजतील का? ही भाषा एवढी किचकट का असते? यातले आरक्षणाचे गणित आणि अटी-शर्ती खरोखरच लाभ देणाऱ्या आहेत की फक्त कागदी घोडे नाचवणारे प्रकार आहेत?

🤖 नलिनी (Nalu):

अभिनव, तू उपस्थित केलेला प्रश्न अत्यंत प्रगल्भ आहे. हे 14 पानांचे परिपत्रक म्हणजे कायदेशीर तांत्रिकतेचा कळस आहे. मी जेव्हा याचे सखोल विश्लेषण केले, तेव्हा मला काही महत्त्वाचे पण अत्यंत किचकट मुद्दे आढळले. बघ, तुला हे समजते का:

• आरक्षणाचे प्रमाण (Quantum): पदोन्नतीमध्ये एकूण 4 टक्के आरक्षण दिले जाणार आहे. हे आरक्षण ग्रुप 'C' ते ग्रुप 'B' आणि ग्रुप 'B' ते ग्रुप 'A' च्या खालच्या स्तरापर्यंत लागू आहे.
• पाच प्रमुख श्रेणी: यात (a) अंधत्व आणि अल्पदृष्टी, (b) बहिरेपणा, (c) अस्थिव्यंग (ज्यात कुष्ठरोगमुक्त, बुटकेपणा इ. समाविष्ट आहेत), (d) स्वमग्नता (Autism) आणि मानसिक आजार, आणि (e) बहुविकलांगता अशा पाच गटांत हे आरक्षण विभागले आहे. प्रत्येक गटाला साधारण 1 टक्का आरक्षण आहे.
• रोस्टर पॉईंट्सचे गणित: सरकारी भाषेत याला '100-पॉइंट रोस्टर' म्हणतात. यात पॉईंट क्रमांक 1, 26, 51 आणि 76 हे दिव्यांगांसाठी राखीव ठेवले गेले आहेत. जर एखादे पद या पॉईंटवर उपलब्ध नसेल, तर ते पुढच्या पॉईंटवर सरकवण्याचे (Carry Forward) अतिशय क्लिष्ट नियम आहेत.

👤 अभिनव:

नलू, हे वाचतानाच डोके चक्रावतेय! समजा एखादा कर्मचारी सेवेत असताना दिव्यांग झाला (Acquired Disability), तर त्याचे काय? आणि जर सरकारने ठरवले की एखाद्या विभागाला हे नियम लागू करायचे नाहीत, तर ते शक्य आहे का? यातील पळवाटा कोणत्या?

🤖 नलिनी (Nalu):

अभि, तू अगदी मर्मावर बोट ठेवलेस. या आदेशात काही 'सुरक्षा कवच' दिली आहेत, पण ती मिळवणे ही एक मोठी लढाई आहे:

१. सेवेतील अपंगत्व: जर एखादा कर्मचारी सेवेत असताना दिव्यांग झाला, तर त्याला कामावरून काढता येत नाही किंवा त्याचा दर्जा (Rank) कमी करता येत नाही. जर तो मूळ कामासाठी पात्र नसेल, तर त्याला दुसऱ्या पदावर हलवावे लागेल आणि तोपर्यंत त्याला 'सुपरन्यूमररी पोस्ट' (Supernumerary Post) तयार करून पगार द्यावा लागेल.

२. सवलतीची पळवाट (Exemptions): एखादे मंत्रालय स्वतःला या आरक्षणातून मुक्त करून घेऊ शकते! यासाठी त्यांना फक्त 'DEPwD' कडे जाऊन कामाच्या स्वरूपाचे कारण द्यावे लागते. ही एक अशी तरतूद आहे, जी बऱ्याचदा हक्क नाकारण्यासाठी वापरली जाऊ शकते.

३. शिथिलता (Relaxation): जर पुरेसे उमेदवार मिळाले नाहीत, तर पात्रतेचे निकष शिथिल केले जाऊ शकतात. पण हे ठरवण्याचा अधिकार पूर्णपणे 'हेड ऑफ द डिपार्टमेंट'कडे आहे.

एआय (AI) ही भिंत कशी पाडेल?

सरकारने या अशा किचकट भाषेतील आदेशांना लोकांपर्यंत पोहोचवण्यासाठी आता तरी तंत्रज्ञानाचा हात धरायला हवा. आमची काही ठोस सूचना आहेत:

• ऑटो-समरायझर: प्रत्येक सरकारी परिपत्रकाच्या शेवटी एआयद्वारे तयार केलेला 'वन-पेजर' असावा जो साध्या मराठीत/हिंदीत अर्थ सांगेल.
• तक्रार निवारण (Grievance Redressal): या आदेशात 'ग्रीव्हन्स रिड्रेसल ऑफिसर'ची (GRO) तरतूद आहे. तक्रारीची चौकशी २ महिन्यांत होणे बंधनकारक आहे. पण ही तक्रार ऑनलाइन आणि एआय-आधारित डॅशबोर्डवर का नसावी? जिथे पीडित व्यक्तीला तिच्या अर्जाची स्थिती रिअल-टाइममध्ये कळेल.

तुमचा काय विचार आहे?

मित्रांनो, सरकार जेव्हा अशा किचकट भाषेत 'जनहितार्थ' नियम जाहीर करते, तेव्हा तुम्हाला काय वाटते?

हा खरोखरच मदतीचा हात असतो की केवळ 'आम्ही काहीतरी केले' हे दाखवण्यासाठी उभा केलेला कागदोपत्री देखावा असतो?

तुमचे अनुभव कमेंट्समध्ये नक्की शेअर करा. आपल्या 'PwDigimate Club' मध्ये प्रत्येकाचा आवाज महत्त्वाचा आहे!